جواب « 1 » گوييم : آنچه گفته شد در رفع غضب بر نهج مسطور محال نيست امّا غلبهء توحيد بر اين عنوان مانند برقى است كه به سرعت بگذرد و نماند و بازگشت قلب به واسطه‌ها در ميان خدا و اشيا از چيزهاى طبيعى است كه سلب آن ممكن نيست . و اگر اين حالت در كسى تصوّر مىشد بايست كه در شأن حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله متصوّر باشد و حال آنكه از حضرت أمير المؤمنين سلام اللَّه عليه مروى است [ m . a 38 ] كه فرمودند : حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله از براى دنيا غضبناك نمىشد و هرگاه از براى حقّ غضبناك مىشد كسى آن حضرت را نمىشناخت ، و هيچ چيز تاب مقاومت غضبِ او « 2 » نمىآورد تا آنكه انتقام از براى حقّ مىكشيد . پس معلوم شد كه از براى حقّ آن حضرت غضبناك مىشد و اين غضب اگرچه از براى خداست امّا في الجملة مستلزم التفات به وسايط است ، بلكه هركه غضب كند بر كسى كه ضرورت قوت و احتياج را كه در راه دين چاره از آن نيست اخذ نموده باشد در واقع و نفس الأمر از براى خدا غضب كرده ، پس ممكن نيست كه آدمى از « 3 » آن منفك شود . بلى ، گاه مىباشد كه اصل خشم در امر ضرورى مفقود مىشود در « 4 » هنگامى كه قلب مشغول باشد به ضرورى ديگر كه اهمّ از آن باشد ، و در آن حالت قلب را « 5 » گنجايش غضب نمىباشد از براى آنكه مشغول چيزى « 6 » ديگر شده . و هرگاه قلب مشغول بعضى از امور مهمّه باشد ممنوع است از آنكه احساس امرى ديگر بكند ، چنانچه سلمان رضى الله عنه در وقتى كه شخصى او را دشنام داد فرمودند : اگر ميزان عمل من

--> ( 1 ) . جواب / a و جواب . ( 2 ) . a + را . ( 3 ) . از / s در . ( 4 ) . a - در . ( 5 ) . a s - قلب را . ( 6 ) . چيزى / a s چيز .